لزوم تهیه غذا برای جمعیت رو به افزایش/آیا محصولات تراریخته بر تنوع زیستی تأثیر می گذارند؟

36
لزوم تهیه غذا برای جمعیت رو به افزایش آیا محصولات تراریخته بر تنوع زیستی تأثیر می گذارند

مطالعات صورت گرفته نشان می دهد که محصولات تراریخته نه تنها تنوع زیستی را کاهش نداده است, بلکه به عنوان یک ابزار قدرتمند به افزایش عملکرد و بهره وری و حفظ زیستگاه های طبیعی, بوم نظام های زراعی و تنوع زیستی کمک می کند و موجب رسیدن به کشاورزی پایدار و امنیت غذایی می شود گزارش ها حاکی از آن است که درحال حاضر حدود ۶۴,٢ میلیون هکتار از اراضی رهاشده در دنیا به زیر کشت و تولید محصولات دانه های روغنی تراریخته رفته است

همان گونه که می دانیم، گیاهان، اصلی ترین و مهم ترین منابع تجدیدشونده جهان هستند که علاوه بر تأمین غذای آدمی و حیوانات، نیازهای غیرتغذیه ای، شیمیایی و صنعتی هم به وسیله آنها مرتفع می شود. به همین دلیل، کاربرد روش های مهندسی ژنتیک برای افزایش کمی و کیفی محصولات از یک سو و کاهش هزینه ها و زمان تولید از سوی دیگر، استفاده از این روش ها در شاخه های گوناگون کشاورزی را بسیار ارزشمند کرده است؛ در این میان با توجه به اهمیت تنوع زیستی به عنوان یکی از عوامل پایه تولید و شاید مهم ترین آنها، ابداع علم مهندسی ژنتیک توانسته است ارزش و اهمیت این تنوع زیستی را دوچندان کند؛ زیرا آنچه تا دیروز علفی بی فایده در شوره زارها و بیابان ها تلقی می شد، امروز به عنوان منبع مهمی برای ژن های تحمل به شوری و خشکی ارزیابی می شود و از ارزش بسزایی برخوردار است. با وجود این، با توجه به ابهامات موجود در مورد استفاده از فناوری مهندسی ژنتیک و به کارگیری محصولات تراریخته در برخی رسانه ها ایجاد شده است، بنابراین بررسی ابهامات موجود و ارزیابی علمی و اصولی تأثیر کشت محصولات تراریخته بر تنوع زیستی و محیط زیست به عنوان منابع پایه و حیاتی هر اکوسیستم ضروری است. اصولا پیدایش هر علم و فناوری جدید، در هر برهه ای از زمان، برای رفاه بیشتر بشر و برطرف کردن مشکلات و نابسامانی های هر دوره است. بنابراین پرواضح است که پیدایش علم مهندسی ژنتیک در راستای رفع مشکلات و معضلات انسان؛ چه از لحاظ سلامت و چه از لحاظ محیط زیست بوده است؛ مشکلاتی که یقینا بشر در پیدایش و گسترش آن بی تأثیر نبوده است. رشد فزاینده جمعیت جهان و افزایش تقاضا برای مواد غذایی در دهه های اخیر موجب شد تا در زمینه علوم کشاورزی و مواد غذایی شاهد یک گذر جدی و اجتناب ناپذیر از کشاورزی سنتی به کشاورزی پیشرفته و به کارگیری روش های نوین ژنتیک در تولید محصولات زراعی و دامی باشیم. بنابراین برای اینکه بتوانیم نقش و اهمیت مهندسی ژنتیک در حفاظت از تنوع زیستی را درک کنیم، لازم است آن را با رویکردهای جایگزین مورد مقایسه قرار دهیم و به این نکته بیندیشیم که چرا بشر به دنبال یافتن علوم و فنون نوین در کشاورزی رفت؟ و در این فرایند معضل کشاورزی سنتی چه بود؟

یکی از معضلات اساسی بخش کشاورزی، عوامل زیستی مهاجم است که تحت عنوان کلی آفت نامیده می شوند. بیمارگران مهم و همچنین حشرات زیان آوری مثل سن گندم، ملخ ها، شته ها، کنه ها و علف های هرز وجود دارند که خسارات شدیدی را به محصولات کشاورزی وارد می آورند. بنابراین کنترل مؤثر این عوامل همیشه به عنوان یکی از دغدغه ها مطرح بوده است. زیرا در غیر این صورت تولید غیراقتصادی شده و با شکست همراه خواهد بود. بنابراین به جهت مقابله با این معضلات، مهندسی ژنتیک به عنوان یک ابزار مؤثر وارد عرصه کشاورزی شد. به هرحال در صورت عدم به کارگیری این رویکرد نوین، ناگزیر خواهیم بود به روش سنتی مصرف سموم شیمیایی متوسل شویم. این سموم علاوه بر اینکه به شدت محیط زیست را آلوده می کنند، تهدیدی جدی برای سکنه طبیعی خاک، آب و هوا شامل میکروبیوتا، فون و پوشش گیاهی طبیعی در محیط زیست هستند. بسیاری از سموم شیمیایی مصرفی در دنیا دارای طیف اثر وسیعی هستند؛ به این معنی که تأثیر آنها فقط به آفت هدف محدود نمی شود، بلکه دامنه ای از ارگانیسم های مفید و مضر را هم از بین می برند. از طرف دیگر استفاده بی رویه و غیرهوشمندانه از بسیاری از آفت کش های تخصصی هم باعث بروز مقاومت در جمعیت های هدف شده و بنابراین بعد از مدتی نه چندان طولانی اثر خود را از دست می دهند. از سوی دیگر سموم شیمیایی جمعیت های آفت مهاجم را به طور کامل از بین نمی برند. در چنین حالتی، جمعیت عامل بیماری زای باقی مانده بعد از مدت کوتاهی به سرعت به سطح اولیه افزایش می یابد. حال آنکه محصولات تراریخته تنها بر آفات هدف تأثیر گذاشته و هیچ گونه اثر نامطلوبی بر هیچ یک از موجودات غیرهدف ندارند، درحالی که ممکن است دارای مزایای زیست محیطی مستقیم دیگری نیز باشند. پژوهش های علمی نشان می دهند که محصولات تراریخته باعث جلوگیری از انتقال صفات در موجودات غیرهدف و جلوگیری از حرکت گونه های معرفی شده به دیگر بوم نظام ها می شوند. گیاهان تراریخته علاوه بر نقش مثبتی که در حفظ تنوع زیستی گیاهی و جانوری اکوسیستم ها دارند، نقش بسیار مهمی نیز در پالایش آلودگی های شایع محیط زیست دارند. مسئله آلاینده های زیست محیطی و تأثیرات مضری که بر سلامت انسان، جانوران و گیاهان می گذارند به لحاظ علمی ثابت شده است. در قرن گذشته توسعه شهرها در سطح جهان، جنگ و فرایندهای طبیعی و بهره برداری بیشتر از طبیعت منجر به رهاسازی مقادیر زیادی فلزات سنگین مانند جیوه، سرب، کادمیوم، مواد غیرفلزی مانند آرسنیک، مواد رادیواکتیو، مواد آلی مانند هیدروکربن های نفتی، حلال ها، ترکیبات فنلی، کودهای شیمیایی، علف کش ها و آفت کش ها به بیوسفر و ایجاد مشکلات جدی آلودگی شده است. یکی از مهم ترین نگرانی ها، تجمع آلاینده ها در منابع غذایی گیاهی و جانوری و ورود آنها به زنجیره غذایی انسان است. گیاهان تراریخته در رفع آلاینده های هوا، خاک و آب های سطحی نقش کلیدی و بارزی دارند.

با وجود تهاجم گسترده به تولید ملی محصولات تراریخته، کشت و کار این محصولات فواید بی شماری را برای توسعه پایدار و سلامت محیط زیست بر جای خواهد گذاشت. بنابراین بهتر است با ممانعت از توسعه مناقشات و منازعات در مورد تولید محصولات تراریخته، در دستیابی به این فناوری سرنوشت ساز برای کشورمان راهگشا باشیم. طبق برآوردها، جمعیت جهان در ۳۵ سال آینده از مرز ۹ میلیارد نفر عبور خواهد کرد؛ ازاین رو استفاده از روش های نوین در تولید محصولات کشاورزی به منظور تأمین غذا برای چنین جمعیتی اجتناب ناپذیر است. از طرفی تنوع زیستی هم از ارکان تأمین امنیت غذایی به شمار می رود. بنابراین لازم است در این راستا از فناوری هایی استفاده شود که ضمن حفظ و توسعه تنوع زیستی، امکان بهره وری بهینه از منابع دردسترس را فراهم آورد. درحال حاضر، مهندسی ژنتیک به عنوان فناوری ای که از پدیده های جاری در طبیعت الهام گرفته شده، سازگارترین فناوری با محیط زیست محسوب شده و بهترین و ایمن ترین ابزار در جهت نیل به این مقصود است.

دکتر الهام باقری راد. بیولوژیست

aftab